Een trackpilot volgt een route nauwkeurig, maar verandert de rol van de kapitein wezenlijk. Lees wat dit betekent voor alertheid, wetgeving en veilig gebruik.

Wat gebeurt er wanneer je met een trackpilot vaart?

Logisch zou je zeggen: het schip volgt een vooraf ingestelde route. Of zoals vaak gezegd wordt: "Het schip vaart netjes over het lijntje op de kaart." De verschillende trackpilotsystemen die hiervoor gebruikt worden, werken technisch gezien vaak zeer goed. Hoewel er soms discussie is over de exacte positie van de track op de kaart, doet de techniek in de meeste gevallen precies wat ervan gevraagd wordt.

Kortom: technisch gezien doet de trackpilot zijn werk goed.

Wat verandert er voor je als kapitein (roerganger, stuurman)?

De kapitein blijft gewoon verantwoordelijk en zit nog steeds in de stuurstoel, dus er lijkt weinig gewijzigd. Toch verandert op de achtergrond iets belangrijks. De steeds terugkerende stuurcorrecties zijn ineens niet meer nodig. De kapitein controleert nu enkel nog of de trackpilot zijn lijntje volgt en geen andere schepen op dat lijntje komen. Alsof je een leerling achter het roer zet en toezicht houdt op het varen van de leerling.

Kortom: de rol van de kapitein is echt anders bij gebruik van trackpilot.

Vertrouwen versus alertheid

Bij toezicht houden spelen de aan elkaar gelinkte begrippen² vertrouwen en alertheid een grote rol. Herken je het onderstaande?

1. De eerste keer dat je een trackpilot gebruikte was je waarschijnlijk extra alert. De trackpilot was nog onbekend en je had nog geen vertrouwen in het systeem opgebouwd.
   
   
2. Na enige tijd durfde je vanaf het puntje van je stoel al heerlijk ontspannen achterover te leunen. De trackpilot bleef netjes varen, je vertrouwen groeide, je alertheid nam iets af. Omdat het systeem langere tijd zonder fouten werkte, ontstond vanzelf de neiging om minder actief mee te kijken. Bijvoorbeeld door even koffie te pakken, iets anders te doen en even iets minder mee te denken met de trackpilot. Op een gegeven moment bereikte je vertrouwen en je alertheid een goede balans.
   
   
3. De goed werkende trackpilot zorgde er vanzelf voor dat je vertrouwen doorgroeide. Je merkte dat je alertheid dreigde net zo vanzelf nog verder af te nemen.
   
   
4. Hoewel dit een bijna vanzelfsprekende koppeling leek, lukt het je om ondanks dat je het systeem vertrouwt, toch alert te blijven.

Kortom: bij het gebruik van een trackpilot groeit het vertrouwen vanzelf, terwijl de alertheid ongemerkt afneemt. Kies er dus bewust voor om alert te blijven en actief mee te denken met de trackpilot.

Out-Of-The-Loop performance (OOTL)

Naast vertrouwen en alertheid speelt nog een ander verschijnsel een rol: Out-Of-The-Loop performance, vaak afgekort als OOTL. Dit betekent eigenlijk dat iemand nog wel toezicht houdt, maar steeds minder actief meedenkt met het besturen van het schip.

In de luchtvaart is veel onderzoek gedaan naar langdurig toezicht op een goed werkende automatische besturing door de piloten. Uit dat onderzoek¹˒³ blijkt dat mensen tijdens langdurig en monotoon toezicht:

• sneller vermoeidheid of slaperigheid kunnen ervaren (theta-activiteit);
• minder alert worden en minder goed verwerken wat ze zien (alfa-activiteit);
• minder actief meedenken en minder goed begrijpen wat er om hen heen gebeurt (beta-activiteit).

Kortom: het menselijk brein is niet goed in langdurig passief toezicht houden.

Hoe houden we het gebruik van een trackpilot veilig?

Wetgeving

Het is je waarschijnlijk niet ontgaan dat er meer regelgeving komt rondom het gebruik van trackpilots. In eerste instantie wilde de overheid de technische ontwikkeling van deze systemen niet onnodig afremmen. Naar aanleiding van verschillende incidenten is er echter voor gekozen aanvullende regels op te stellen. Vanaf 1 juni 2026 werden tijdelijke voorschriften opgenomen in het RPR. Vanaf 1 januari 2028 worden deze opgenomen in het ES-TRIN. De belangrijkste voorschriften zijn:

• De trackpilot mag alleen gebruikt worden als navigatiehulpmiddel;
• De kapitein moet bevoegd zijn om op het betreffende riviergedeelte te varen;
• De kapitein moet in het stuurhuis aanwezig blijven;
• De interval van het wachtalarm moet ingesteld zijn op 5 minuten of minder;
• De trackpilot moet tijdig uitgeschakeld worden vóór het binnenvaren van een sluisvoorhaven;
• Gegevens van de trackpilot moeten minimaal vier dagen bewaard blijven.

Bewustwording

De trackpilot is een belangrijke stap vooruit in de automatisering van de scheepvaart. Het is echter geen volledige automatisering, menselijk ingrijpen blijft noodzakelijk. Dit is precies wat bij recente en eerdere trackpilot incidenten verkeerd is gegaan. Daarom is bewustwording belangrijk. Het gebruik van een trackpilot gaat niet vanzelf goed, je moet bewust blijven werken aan alertheid en daarbij sterk in je schoenen staan!

Blijf betrokken

Hoe snel iemand minder actief gaat meedenken, verschilt per situatie. In drukke of complexe situaties blijft een kapitein vaak vanzelf betrokken. Tijdens lange monotone wachten kan de aandacht echter ongemerkt en snel afnemen. De nieuwe regel die iedere vijf minuten het wachtalarm verplicht is bedoeld om die betrokkenheid regelmatig opnieuw te activeren.

Overweeg andere werktijden

Als je realistisch nadenkt kan niemand zes uur lang, met de armen over elkaar, gefocust een trackpilot blijven volgen. Bij handmatig varen of bij een traditionele automatische piloot blijft een kapitein alert doordat hij voortdurend kleine correcties moet uitvoeren. Bij het gebruik van een trackpilot is die alertheid misschien wel in 95% van gevallen overbodig maar bij de overige 5% gaat het fout als niemand ingrijpt.

Gebruik alarmen

Omdat de kapitein bij het varen met een trackpilot door bovengenoemde redenen helaas soms minder alert is, kunnen alarmen helpen om de aandacht opnieuw te richten op mogelijke gevaren. Denk hierbij aan het gevaar voor aanvaring, kruisende koersen, sluis en brugpassages etc. Ook moet bij het switchen van handbesturing of autopilot naar trackpilot, of vice versa, de kapitein alert gemaakt worden door een alarm. Deze alarmen zijn nodig voor het geval dat het de kapitein niet lukt om zelf te kiezen voor voldoende alertheid.

Conclusie

Een trackpilot werkt technisch goed. De navigerende functie verandert van een actief betrokken rol naar een toezichthoudende rol waarbij dezelfde alertheid nodig is. Bij het gebruik van een trackpilot blijft alertheid noodzakelijk, maar die alertheid blijft niet vanzelf behouden tijdens langdurig toezicht. Iedereen moet die keuze voor zichzelf uitwerken in een goed werkbare situatie. In het geval er ondanks alle goed bedoelde inzet toch een gevaar dreigt, zou de techniek door middel van alarmen de kapitein weer alert moeten maken.

Gebruikte literatuur

1. Bruno Berberian, Bertille Somon, Aïsha Sahaï, Jonas Gouraud (2017) The out-of-the-loop Brain: A neuroergonomic approach of the human automation interaction, Annual Reviews in Control, Volume 44, Pages 303-315, ISSN 1367-5788.
2. Mike Salomone, Anne Guérin-Dugué, Bruno Berberian, Anton Andreev, Bertille Somon, et al.. (2025) Neural Correlates of Out-of-the-Loop: The Role of Trust and Vigilance in Supervising Automation. ICON 2025 - International Conference of Cognitive Neuroscience, Sep 2025, Porto, Portugal.
3. Yiu, C.Y., Ng, K.K.H., Li, Q., Yuan, X. (2025). Identifying Human Out-of-the-Loop in Cruising Flights Using EEG Spectral Features with Deep Learning. In: Stephanidis, C., Antona, M., Ntoa, S., Salvendy, G. (eds) HCI International 2025 Posters. HCII 2025. Communications in Computer and Information Science, vol 2523. Springer, Cham.